Lingua Esperantica

E Vicipaedia
Salire ad: navigationem, quaerere
Schlaegel und eisen yellow.svg -2 Latinitas huius rei dubia est. Corrige si potes. Vide {{latinitas}}.
Lingua Esperantica
IPA: / es.pe.ˈɾan.to /
Locutores: inter 100 000 et 2 000 000
Sigla: 1 eo, 2 epo, 3 epo
Fontes Linguae: praecipue linguae Latina, Romanicae et Germanicae; pro rebus phonologicis etiam Linguae Slavicae
Usus: lingua auxiliaris internationalis
Scriptura: Scriptura Latina
Procuratio: Akademio de Esperanto
vexillum linguae Esperanto
Vexillum linguae Esperanto
Titulus artis grammaticae Esperanticae primae (Varsoviae, 1887)

Lingua Esperantica,[1][2] sive lingua Zamenhofiana,[3][2] est lingua auxiliaris et artificiosa ad colloquium inter gentes confecta, qua homines per orbem terrarum latissime utantur. Haec lingua ad pacem mundi creandam decreta est. Vox Esperanto (participium praesens) ad litteram significat "hominem sperantem", et originem a radice Esperantica esper- ducit (cf. Latine "spero, -are v.; spes n.").

Lingua artificiosarecensere | fontem recensere

Nonnulli Esperantistae credunt homines ab antiquissimis temporibus unam linguam communem omnibus aeque intelligibilem desideravisse. Lingua mundana (postea Esperanto appellata) "Doktoro Esperanto", rite Ludovico Lazaro Zamenhof medicus Polonus origine Iudaica linguarum multarum peritus conposuit. Vixit in urbe Białystok, quod oppidum eo tempore in imperio Russico situm erat. In ea urbe, pleraeque linguae vigebant, qua in re Zamenhof animadvertit fontem multarum rixarum. Res istas difficiles putavit solvere posse communis linguae usum, si tale idioma esset quo homines non loco sermonis patrii uti possent sed iuxta sermonem patrium. Anno 1887 artem grammaticam huius linguae primam in lucem proferri iussit, qui liber Varsoviae Russice promulgatus est, nomine ficto auctore Dr. Esperanto praefixo.

Lucrum linguae Esperanticaerecensere | fontem recensere

Ad primum, lucri linguae maximi momenti est ratio facilitatis, qua commode distinguitur ab omnibus linguis naturalibus et praecipue a Latina, quae eo tempore docti lingua communi, secus auxiliari, loquebantur. Eam ob rem, haud falso, lingua Esperantica nonnumquam "idioma Latinum Populare" (Latino de la demokratio) nuncupatur. Zamenhof artem grammaticam maxime volubilem et ex sedecim tantum regulis mirum in modum finxit.

Verborum Esperanticorum multi radicitus faciliter intelleguntur ab illis, qui iam Latine loqui didicerunt. Radices aliae imprimis linguae Theodiscae, paucae Slavicis et aliis linguis depromptae sunt. Honoratur insuper lingua Graeca quoniam "et" verbo kaj (cf. καί) redditur, pluralia cadunt in litteras -oj (substantivorum) et -aj (adiectivorum; cf. Graece -οι, -αι). Ludovicum Zamenhofium a pueritia inclutum fautor Latinitatis Graecique sermonis fuisse constat.

Historia linguaerecensere | fontem recensere

Linguae Esperanticae tempus primo maligno vultu excepta est. Imprimis lingua difficillima et minime apta nomine Volapük, paulo antea tamquam sermo ad gentes inter se colloquendas creata, devincenda erat. Saeculo elapso a tyrannis Stalin et Hitler opprimebantur crudelissime fautores Esperanticae linguae. Praeter usus tamque ligamentum inter proletariatum orbis terrarum et remedium linguisticum in Europa Unita, excellit etiam usus oecumenicus Christianorum ad implendum mandatum Iesu Christi "ut omnes unum sint."

Usus hodiernusrecensere | fontem recensere

Quanquam lingua Esperantica non facta est lingua secunda omnium, ut Zamenhof desiderabat, tamen in toto mundo homines ea loquantes sunt. Et satis multi ad paene omnia facienda (praeter usum publicum), cui lingua utilis - rare tantum in negotiis.[4] Usus gravissimi sunt:

Lingua dictarecensere | fontem recensere

Primum memorandi congressus sunt - plurimi pro delectatione, sed nonnulli pro doctrina, pro scientia, pro religione.[5] Maximus congressus est quotannis Universala Kongreso, cui interesse solent plus quam mille hominum.[6] Cetera sunt homines, qui offerunt aliis noctu commorare.[7] Sunt etiam coniuges de diversis gentibus, quibus lingua Esperantica lingua domestica est.

Lingua scriptarecensere | fontem recensere

Plus quam auditur, lingua Esperantica legitur. Sunt libri commenticii et non-commenticii, periodica.[8] Sed hodie magis magisque grave fit interrete.

Famarecensere | fontem recensere

Asteroides 1421 Esperanto et 1462 Zamenhof, annis 1936 et 1938 reperti, ad honorem huius linguae appellati sunt.

Exemplumrecensere | fontem recensere

Latine, Phaedrus Fabulae 1.24 (verborum ordine mutato) Esperantice Esperantice, interpretatio poetica (Colomani Kalocsay)
Rana rupta et bos La rano, kiu krevis, kaj la bovo La rano kaj la bovo
Inops perit dum vult imitari potentem. Malfortulo pereas, kiam li volas imiti potenculon.

Sur kamprando rano sidis,
grasan bovon ĝi ekvidis.
Ties grandon rigardante,
ekenviis ĝi, kaj vante
sian haŭton ĝi plenblovis,
eĉ pli granda esti provis.
"Ĉu mi dikas pli impone?"
La ranidoj diris: "Ho, ne!"
Ĝi pli streĉas sin, demandas:
"Jen do, kiu nun pli grandas?"
"Ankoraŭ ĉiam nur la bovo!
En furioz’ laŭ tuta povo
ĝi blovege streĉe strebis,
kaj ĝi krevis.

Quondam rana conspexit bovem in prato, Iam rano vidis bovon sur prato
et inflavit pellem rugosam, kaj blove ŝveligis haŭton malglatan
tacta invidia tantae magnitudinis; tuŝite de envio pro tiom da grandeco;
tum interrogavit suos natos, tiam ĝi demandis al siaj idoj
an esset latior bove. ĉu ĝi mem estas pli granda ol bovo.
Illi negaverunt. Ili neis tion.
Rursus intendit cutem maiore nisu, Denove ĝi larĝigis la haŭton kun pli da klopodo
et simili modo quaesivit quis esset maior. kaj sam-maniere volis ekscii, kiu estas la plej granda.
Illi dixerunt, bovem. Ili diris: la bovo.
Novissime indignata, iacuit corpore rupto, Denove furioza, ĝi pereis ĉar la korpo krevis
dum vult inflare esse validius. dum ĝi strebis fariĝi pli dika.

Aliqui modi dicendi[9]recensere | fontem recensere

Bonan matenon. - Salve. (verbatim "bonum mane [tibi opto]")

Bonan tagon. - Salve. (verbatim "bonum diem")

Bonan vesperon. - Salve. (verbatim "bonum vesperum")

Bonan nokton. - X (verbatim "bonam noctem")

Saluton. - Salve.

Dankon. - Gratias (tibi) (ago).

Ĝis (la) revido. - Revidemur.

Ĝis (la). - Vale., Videmur.

Adiaŭ. - Vale.

Grammaticarecensere | fontem recensere

Phonetica et orthographiarecensere | fontem recensere

Quisque sonus habet litteram suam et inverse. Lingua litteris Latinis scribitur, multae e quis ut in lingua Latina classica sonant. j, v, z sonant ita, quod illae litterae in IPA significant. Litterae q, w, x, y absunt. Vocales habent unam tantum longitudinem; sed u potest esse semivocalis, i.e. sine syllaba propria, quod est indicatum "ŭ". Cetera sunt soni [x] (rarus), [ʒ], [ʃ], ĥ, ĵ, ŝ scripti. [ts], [dʒ], [tʃ] ut unus sonus tractantur cum litteris c, ĝ, ĉ.

Morphologiarecensere | fontem recensere

Natura grammaticae Esperanticae est structuram sententiae monstrare, etiam vocabulis non notis. Cuique parti orationis littera sua est, in quam exit:

pars orationis finis exemplum Latine
nomen o vivo vita
adiectivum a viva vivus
adverbium e vive vive
verbum: infinitivus i vivi vivere
verbum finitum s  :
- praesens as vivas vivo, vivis, vivit, ..., vivunt
- praeteritum is vivis vivebam, vivebas, ...; vixi, vixisti, ...
- futurum os vivos vivam, vives, vivet, ..., vivent

Post o et a sequi potest j indicans pluralem, n indicans accusativum. Praeter nominativum et accusativum casus non sunt, sed praepositiones adhibuntur.

Ceterea est finis -u pro imperativo et volitivo (e.g. ili vivu "ut [ei] vivant") et -us pro conditionale (e.g. se ili vivus "si viverent"). Cetera tempora et vox passiva participiis cum esti (esse) exprimuntur (ut in aliquis casibus et Latine, e.g.: La domo estis konstruita "Domus constructus erat"); sed minus frequentia sunt quam in Latina.

Est tabula separata cum vocabulis e.g. kiam "quando", kiel "quomodo", tiam "tum", tiel "ita". Ceteris partibus orationis, e.g. praepositionibus, non estas talis finis. Frequenter in consonantem exeunt.

Proprietates vocabulorumrecensere | fontem recensere

De proprietatibus partium orationis vide sectionem de morphologia

Praefixa et suffixarecensere | fontem recensere

Ut multis linguis, et Esperanticae praefixa et suffixa sunt ad vocabula creanda. Sed proprietas est, quod ea ad libitum adhibere licet et eis solis quoque uti. Hae rationes numerum vocabulorum discendorum minuunt. Exempla:

certa certus, -a, -um plugi arare
malcerta incertus, -a, -um plugilo aratrum
granda magnus, -a, -um tranĉi secare
malgranda parvus, -a, -um; verbatim: inmagnus, -a, -um tranĉilo culter; verbatim: sectrum
malo contrarium ilo instrumentum

Notaerecensere | fontem recensere

  1. Ephemeris (03-09.07.2005).
  2. 2.0 2.1 Ebbe Vilborg. Norstedts svensk-latinska ordbok. Editio secunda anni 2009.
  3. Lexicon Latinum; pagina 47., Lateinlexikon, Canonico, versio interretialis (pdf) apud www.eclectica.ch.
  4. Omnia cetera auctor ipse cognovit vel invitationes accepit. Cf. etiam paginas interretis memoratas cum singulis usibus
  5. Index (Esperantice): www.eventoj.hu/kalendaro.htm
  6. Jarlibro 2013, p. 29; Universala Esperanto Asocio, Rotterdam
  7. Pasporta Servo (Esperantice)
  8. Exemplum indicis est Katalogo de UEA
  9. Esperanto! - Nyckeln till det internationella språket (Suetice pro "Lingua Esperantica" - Clavis ad linguam universalem"). Editio tertia anni 2008. Liber in lingua Suetica est.

Vide etiamrecensere | fontem recensere

Nexus externirecensere | fontem recensere

Commons-logo.svg Vicimedia Communia plura habent quae ad linguam Esperanticam spectant.

Bibliographiarecensere | fontem recensere

Verba quae insequuntur vicificanda sunt ut rationibus qualitatis et Latinitatis propositis obtemperent. Quaesumus emenda.
  • Auld, William. La Fenomeno Esperanto ("The Esperanto Phenomenon"). Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1988
  • Benoît Philippe: Sprachwandel bei einer Plansprache am Beispiel des Esperanto. Hartung-Gorre, Konstanz 1991.
  • Detlev Blanke: Internationale Plansprachen. Eine Einführung. Akademie-Verlag, Berlin 1985.
  • Detlev Blanke; Sabine Fiedler (Hrsg.): Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen. Peter Lang, Berlin u. a. 2006, ISBN 3-631-55024-3.
  • Umberto Eco La ricerca della lingua perfetta nella cultura europea. Ed. Laterza, Roma-Bari, 1993, Fare l'Europa , ISBN 88-420-4287-0
  • Forster, Peter G. The Esperanto Movement. The Hague: Mouton Publishers, 1982. ISBN 90-279-3399-5.
  • Pierre Janton, L'Espéranto, 4e éd. Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 1994. ISBN 2-13-042569-0
Res philologicae
  • André Cherpillod, Les Langues agglutinantes et l'espéranto, La Blanchetière, Courgenard, 1989
  • Gledhill, Christopher. The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description. Second edition. Lincom Europa, 2000. ISBN 3-89586-961-9
  • Hermann Göhl: Ausführliche Sprachlehre des Esperanto. 1932
  • Kalocsay, Kálman y Gaston Waringhien. 1980. Plena Analiza Gramatiko de Esperanto
  • Wells, John. Lingvistikaj aspektoj de Esperanto ("Linguistic aspects of Esperanto"). Second edition. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989
Historia linguae Esperanticae
  • Louis Couturat et Léopold Leau. Histoire de la langue universelle, Hachette, Paris, 1903
  • Forster, Peter. 1981. The Esperanto Movement. New York: Mouton De Gruyter.
  • Janton, Pierre. 1993. Esperanto: Language, Literature, and Community. Albany: State University of New York
  • Ulrich Lins: Die Gefährliche Sprache. Die Verfolgung der Esperantisten unter Hitler und Stalin. Bleicher, Gerlingen / Stuttgart 1988, ISBN 3-88350-023-2.
  • Marcus Sikosek: Die neutrale Sprache. Eine politische Geschichte des Esperanto-Weltbundes. Skonpres, Bydgoszcz 2006 (übersetzt von Ziko van Dijk), ISBN 978-83-89962-03-4 (Deutsch, mit einer Zusammenfassungen in Niederländisch und Esperanto).
  • Ziko van Dijk. Sed homoj kun homoj: Universalaj Kongresoj de Esperanto 1905–2005. Rotterdam: UEA, 2005
Lexica
  • PIV: Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, S.A.T., Paris, 2005
  • André Cherpillod, Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto, U.E.A., Rotterdam, 2003.
  • André Cherpillod, Etimologia Vortaro de la propraj nomoj, U.E.A., Rotterdam, 2005.
  • Erich-Dieter Krause: Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch. Buske, Hamburg 1999, ISBN 3-87548-193-3.
  • Erich-Dieter Krause: Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Buske, Hamburg 2007, ISBN 978-3-87548-466-3.
Artes grammaticae
  • Eckhard Bick u. a.: Tesi, la testudo. Esperanto-Lehrbuch / Intensa lernolibro. 3. Auflage. EsperantoLand, Berlin 2006.
  • Detlev Blanke, Till Dahlenburg: Konversationsbuch Deutsch-Esperanto. Enzyklopädie, Leipzig 1990, ISBN 3-324-00508-6.
  • Butler, Montagu C. 1965/1971. Step by Step in Esperanto. ELNA 1965/1991. ISBN 0-939785-01-3
  • Klaus Dahmann, Thomas Pusch: Esperanto Wort für Wort. Band 56, Kauderwelsch, 1998, ISBN 3-89416-246-5 (Sprachführer mit Grammatik und Wortliste).
  • Jacques Joguin, Parlons espéranto. La langue internationale, L'Harmattan, coll. « Parlons... », Paris, 2004, 2e éd. ISBN 2-7475-0355-0
  • Zohra Mraihy et Thierry Saladin. L'Espéranto t.1 : L'essentiel et t.2 : La conversation, t.3 :L'imagier", Aedis, coll. « Petit guide », Vichy, 2005. (ISBN 2-84259-263-8, ISBN 2-84259-264-6 et ISBN 2-84259-326-X)
  • Gaston Waringhien, ABC d'espéranto à l'usage de ceux qui aiment les lettres, 1re éd. Union espérantiste de France, Paris, 1946, 3e éd. l'Harmattan, Paris, 2001. ISBN 2-7475-1564-8
  • Dirk Willkommen: Esperanto-Grammatik. Eine Lerner- und Referenzgrammatik. 2. Auflage. Buske, Hamburg 2007, ISBN 3-87548-244-1.
Anthologiae
  • Auld, William. 1991. Nova Esperanta Krestomatio. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio ISBN 92-9017-043-3


Mille Paginae.png









Creative Commons License